...Ekonomide Sözü Geçen Bitkiler Üzerine...

Yeryüzünde var olduğu günden bu yana insanoğlu, beslenmesini sağlamak için bir taraftan mevcut besin maddelerinden yararlanma, daha sonra bunları planlı bir şekilde üretme yolunu seçerken, diğer taraftan da hastalık etmenlerine karşıda kendini koruma yöntemlerini araştırmıştır. Çünkü insanlığın en önemli iki problemi açlık ve hastalıklardır. Bu yüzden insanoğlu bitkileri tanımaya, onların ekonomik ve tıbbi değerlerini kavramaya özel bir ilgi göstermiştir. Bugün kültürü yapılarak insanlar tarafından kullanılan bitkilerin tarihi, insanlık tarihinden daha eskidir. Kültür bitkilerinin evolusyonu Mendel varyasyonları, türler arası melezlemeler, introgression, Autoploidy ve Alloploidy yolları ile olmuştur. Gen mutasyonları ile meydana gelen bitkilere örnek olarak lahana, karnabahar ve brokoli, türler arası melezlemeler ile elde edilen bitkilere örnek olarak bugün kültürü yapılan çilekler, Outotetraploidy yoluyla meydana gelenlere örnek olarak da patates verilebilir. İnsanların bitkilerden besin maddesi olarak yararlanmaya başlaması ile birlikte programsız ve düzensiz bir seleksiyon da başlamıştır. Başlangıçta insanlar en iri, en güzel, en gösterişli ve en çok hoşlarına giden bitkileri seçerek bilinçsiz olarak üretmeye çaba göstermişlerdir. İnsanların bu faaliyetlerinden önceki dönemlerde ise doğal seleksiyon, mutasyon ve diğer yollarla bitkilerdeki değişimler devam etmiştir.
İnsanlar varlıklarını sürdürebilmek için insan ırkının başlangıcından bu yana bitkilere bağımlı kalmışlardır. Başlangıçta yiyecek ve barınaktan başka çok az şeye gereksinim duyuyorlardı. Bununla beraber uygarlık, gittikçe artan bir komplekslik getirip, insanların ihtiyaçlarını şaşırtacak derecede arttırdı. Böylece insanlar ham maddeleri faydalı maddelere ve ürünlere çevirme gereksinimi duydular.
Yiyecek, giyim ve barınak gibi temel ihtiyaçlar ve diğer faydalı ürünlerin kökeni bitkilere dayanmaktadır. Elverişli besin temini insanların en önemli gereksinimidir. Hayvansal gıdalarla dahi beslenilse sonuç yine bitkilere ulaşmaktadır. Zira etini tükettiğimiz hayvan yine bitkiyle beslenmektedir. Çünkü doğada besin zincirinin ilk halkasını bitkiler oluşturmakta ve güneş enerjisini diğer canlılara kimyasal enerji şeklinde sunmaktadır. Giyim ve barınak gibi diğer önemli ihtiyaçlar büyük ölçüde bitki liflerinden ve odunlarından elde edilmektedir. Odun geçmişte olduğu gibi bugünde dünyada en önemli bitkisel üründür. Yapısal bir madde olarak kullanılmakla beraber kağıt, suni ipek ve çeşitli kimyasal maddeler ve yakıt imalinde kullanılan belli başlı ham maddelerdendir. Önemli bir enerji kaynağı olan kömür ve petrol gibi bazı diğer yakıt çeşitleri de jeolojik devirlerde yaşamış bitkilerden oluşmuştur. Hastalık tedavisinde kullanılan drogların çoğu yine bitkilerden elde edilmektedir. Birçok hammadde bakımından endüstri yine bitkilere bağlıdır. Bitkilerin insanlığa faydaları saymakla bitmez; ormanların etkisi, sel ve erozyonu kontrolde diğer doğal vejetasyon tipleri, bitkilerin estetik değerleri bire küçük örnektir.
Bitkisel ürünlerin üretimi ve dağılımı ulusların ekonomik ve sosyal hayatlarında hem iç hem de uluslar arası ilişkileri etkileyen bir öneme sahiptir. Endüstride kullanılan ham maddelerin ve besinlerin yeterince temin edilebilmesi bir milletin refahı kadar varlığı içinde temel bir unsurdur. Bugün pek az ülke bu yönden bağımsızdır. Bundan dolayı dış ticaret dünyada önemli bir rol oynamaktadır. Bitkisel kaynaklar ve ham madde temini bakımından karşılaşılan problemler düşük nüfuslu ülkelerde nispeten daha azdır.
Son yıllarda tarımla ilgili problemler tüm dünyada gittikçe artan bir öneme sahip olmaktadır. Bu problemlerin en ciddilerinden biri artan nüfusa karşın fazla ürün ve yeni kaynaklar elde edilmesiyle, bir diğeri boş arazilerin yeteri kadar değerlendirilmesiyle ilgilidir. Bir yerde başarılı ürün elde edilebilmesi belirli çevre koşullarına bağlıdır. Zira her bitki türünün toprak, nem, sıcaklık ve diğer gereksinimleri birbirinden farklıdır. Bir diğer tarımsal problemde özelliği bakımından ekonomik olmaktan çok fizikseldir. Örneğin bilinçsiz yapılan çiftçilik koruyucu özelliği olan doğal vejetasyonun bozulmasına dolayısıyla topraktan besin maddelerinin uzaklaşmasına sonuçta da erozyona neden olmaktadır.
Sistematikçilerin ifadelerine göre bugün dünyada yaklaşık 375.000 tanımı yapılmış bitki bulunmaktadır. Bunların yaklaşık 2/3’ nü tohumlu bitkiler oluşturmaktadır. Bitki sayısının 375.000 olduğu ifade edilmekte ise de bunun her gün yeni tanımlananların oluşturduğu ilave sayılarla yarım milyona yaklaşmış olabileceği belirtilmektedir. Bu kadar fazla sayıda bitkiden insanların ancak 20.000 kadarından bugün için faydalandıkları ileri sürülmektedir. Yine bunlardan ancak 500 kadarının tarımsal üretimlerinin yapıldığı kaynaklarda verilmektedir.
Ekonomik hayatımızda önem taşıyan bitki türlerinin incelenmesi ile ilgili olan Botanik dalı “Ekonomik Botanik” tir. Burada ekonomi terimi (faydalanma/yararlanma) anlamında kullanılmıştır. “Faydalı (yararlı) bitkiler” dendiğinde de genelde “ekonomik değeri olan bitkiler” anlaşılmaktadır. Bu ödev de ekonomik yaşamımızda rol oynayan bitki türlerinin ekonomik değeri, başka bir ifade ile ekonomi üzerindeki etkileri ele alınıp değerlendirilmiştir.